Separacja komórek krwiotwórczych
kontra pobranie szpiku - wybór należy do Ciebie!

Robert Przybylski

Zostaniesz dawcą szpiku!

Postanowiłeś zostać dawcą szpiku kostnego. Chcesz cząstkę siebie, oddać komuś innemu.
Być może tym sposobem, uratujesz życie drugiego człowieka.
Przeszedłeś już badania krwi w laboratorium.
Twoje dane genetyczne znajdują się Rejestrze Dawców.
Oznaczone specjalnym symbolem FUJ XXXX.
Każdy dawca to inny kod.
Mija rok, dwa lata, może pięć.
Ale w końcu stało się.
Dzwoni telefon a ty słyszysz pytanie: "Czy nadal jesteś zdecydowany zostać dawcą szpiku? Jest ktoś, kto oczekuje na Twoją pomoc. Twoje antygeny zgodności tkankowej są takie same jak antygeny chorego.
Życie tego człowieka zależy od Ciebie?"

Gdy minęło zaskoczenie, niedowierzanie i radość: odpowiadasz, że jesteś gotów oddać swój szpik. Wtedy zaczynają się przygotowania do pobrania szpiku.

Wtedy też musisz-wspólnie z Naszym Rejestrem- podjąć odpowiednią decyzję -jaką wybierzesz metodę pobrania komórek krwiotwórczych , czyli tych komórek - które zadecydują o przyszłości twojego biorcy.

Metody pobrania komórek krwiotwórczych!

Jeszcze do niedawna szpik kostny pobierano głównie podczas zabiegu operacyjnego , w znieczuleniu ogólnym, metodą wielokrotnych nakłuć tylnej, górnej krawędzi kości biodrowej.
O tej metodzie napisano i powiedziano już bardzo dużo i większość potencjalnych dawców oraz innych osób zainteresowanych tą tematyką uważa, że to jedyna czy bardziej popularna metoda pobrania komórek krwiotwórczych.

Na świecie jednak coraz popularniejszą, alternatywną metodą do pobrania szpiku jest pobranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej. Zabieg ten, zwany aferezą lub separacją komórek krwiotwórczych , jest zabiegiem bezinwazyjnym, nie wymaga znieczulenia ogólnego i jest mniej obciążający dla dawcy.
W Polsce zabieg separacji przeprowadzono u dawców nie spokrewnionych kilkakrotnie , w tym dwoje dawców z Fundacji Urszuli Jaworskiej oddawało komórki krwiotwórcze przy użyciu tej metody.
Na świecie-separacja- staje się coraz bardziej popularna i wiele ośrodków transplantacyjnych stosuje ją częściej niż zabieg pobrania szpiku w znieczuleniu ogólnym.

Co wybrać?

Pewnie zapytasz?
Którą metodę mam wybrać? Która jest bardziej bezpieczna dla dawcy , a która bardziej korzystna dla pacjenta? Na czym polegają różnice?

Decyzja o metodzie pobrania należy przede wszystkim do dawcy.
My postaramy się dzisiaj przybliżyć Ci separację komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej.
Metodę, która już wkrótce być może stanie się równie popularna jak pobranie szpiku kostnego z kości biodrowej.

Choremu zostaną przeszczepione Twoje komórki krwiotwórcze.

lek. med. Dominik Turkiewicz przygotowuje separator komórkowy do pobrania komórek krwiotwórczych

Niewielka ilość tych komórek krąży także w twojej krwi obwodowej.
Mogą więc być z niej pobrane metodą separacji- czyli rozkładu krwi na jej składniki.
Ponieważ liczba komórek krwiotwórczych w krwi obwodowej jest zbyt mała, konieczne jest zwiększenie jej ilości, a uzyskuje się to na skutek podawania dawcy tzw. granulocytarnego czynnika wzrostu (G-CSF). Proces ten fachowo nazywany jest mobilizacją a polega na podawaniu dawcy przez pięć dni podskórnych zastrzyków zawierających lek Filgastrin (Neupogen) czy Granocyte, który spowoduje "wyrzucenie" komórek krwiotwórczych ze szpiku do krwi obwodowej.
Czynnik wzrostu powoduje zwiększenie produkcji granulocytów: komórek , które bronią organizm człowieka przed bakteriami i grzybami. Może on spowodować niestety także uboczne efekty a są to: reakcje uczuleniowe na skórze, bóle kostne (jak przy objawach grypy) dreszcze, lekkie bóle głowy czy podwyższona temperatura.
Objawy te mogą ale nie muszą się pojawić. Część dawców w ogóle nie odczuwa żadnych objawów ubocznych, a część na nie narzeka . Generalnie każdy dawca reaguje indywidualnie. Wszystkie objawy niepożądane ustają zaraz po zakończeniu podawania czynnika wzrostu.

We krwi zdrowego człowieka znajduje się zwykle 5-10 komórek hematopoetycznych (tzw.CD34+/mikrolitr krwi). Po mobilizacji ich liczba zwiększa się do kilkudziesięciu, czasami nawet do ponad 100/mikrolitr krwi.
Zwiększa się również liczba granulocytów do mniej więcej 50 000/mikrolitr krwi.

Podawanie czynnika wzrostu trwa około 5-ciu dni, a dawca musi codziennie wykonywać badania krwi , by można było określić liczbę komórek krwiotwórczych we krwi obwodowej.
Oczywiście dawca nie musi pozostawać w szpitalu, a zabiegi te przeprowadzane są ambulatoryjnie.
Gdy badanie krwi wykaże, że liczba komórek krwiotwórczych krążących we krwi obwodowej jest odpowiednia, wykonuje się zabieg separacji (aferezy).

Separacja komórek krwiotwórczych !

w trakcie separacji komórek krwiotwórczych

Krew dawcy pobierana jest z żyły łokciowej ( tu wkłuwa się wenflon albo specjalną igłę separacyjną, podobną do tej, którą stosuje się do pobierania krwi od krwiodawców) a przepuszczona zostaje przez specjalne urządzenie zwane separatorem komórkowym, w którym oddzielane są komórki jednojądrzaste, wśród których znajdują się komórki krwiotwórcze, a następnie krew pozbawiona tych komórek, wraca ponownie do dawcy przez żyłę łokciową drugiej ręki.

Zabieg ten trwa około czterech godzin i zwykle musi zostać powtórzony raz lub dwa razy, w celu uzyskania odpowiedniej liczby komórek krwiotwórczych.
Metoda ta nie wymaga znieczulenia ogólnego i jest mniej obciążająca dla dawcy.

Oczywiście ma swoje ujemne strony: dawca przez cztery godziny musi spokojnie leżeć w łóżku (lub specjalnym fotelu), jest generalnie unieruchomiony ( nie może czytać, jeść, pić, czy np. podrapać się, ponieważ unieruchomione są jego ręce), może także być osłabiony i odczuwać zawroty głowy. W trakcie separacji dochodzi do niewielkiego spadku wapnia we krwi - na skutek podawania leku zapobiegającego jej krzepnięciu - co objawia się drętwieniem części twarzy, palców i nóg.
Jeśli to nastąpi, dawca otrzymuje preparaty wapnia a objawy szybko ustępują.

Każdy dawca poproszony o oddanie szpiku może zostać poddany zarówno procedurze separacji jak i zabiegowi w znieczuleniu ogólnym. To przede wszystkim od jego decyzji zależy dalsza procedura związana z pobraniem komórek krwiotwórczych.

Zabieg separacji (aferezy) nie wymaga znieczulenia ogólnego, jest więc mniej obciążający dla dawcy. Nie wymaga także pobytu w szpitalu. Ale jest za to etap mobilizacji-czyli podawania czynnika wzrostu- przez pięć dni, co może być dla dawcy nieco uciążliwe czy kłopotliwe.
Natomiast separacja nie wiąże się z pobytem dawcy w szpitalu, zabiegiem w sali operacyjnej czy koniecznością obecności całego zespołu operacyjnego (lekarze, anestezjolog, pielęgniarki).
Zabieg separacji przeprowadza jeden lekarz , korzystając z pomocy pielęgniarki.

Za i przeciw!

Robert Przybylski

Przeprowadzając separację i mobilizację można pobrać znacznie więcej komórek krwiotwórczych niż ze szpiku. A im większa liczba komórek krwiotwórczych w materiale przeszczepowym, tym szybsza odnowa biorcy po przeszczepie.
Ale , jest i druga strona medalu.. Materiał przeszczepowy pobrany drogą separacji ma bardzo dużo innych komórek-limfocytów T.
Jeśli jest ich zbyt wiele , to zwiększa się ryzyko wystąpienia bardzo groźnego powikłania u pacjenta , zwanego "przeszczep przeciwko gospodarzowi" (GvHD).

Tak więc materiał pobrany podczas separacji zapewnia szybszą odnowę biorcy po przeszczepie , ale wiąże się z większym ryzykiem odrzucenia przeszczepu.
Decyzja , jaka metoda pobrania będzie bardziej korzystna dla pacjenta, jest ustalana indywidualnie.

Jedno jest pewne: ośrodek transplantacyjny może zasugerować swoje preferencje: szpik kostny lub komórki krwiotwórcze z krwi obwodowej.
Ostateczna decyzja zależy od dawcy.
Zarówno komórki pobrane podczas separacji jak i podczas zabiegu operacyjnego można przeszczepić biorcy.

Pobieranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej

Zalety

• Zabieg pobrania komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej nie wymaga znieczulenia
   ogólnego ani pobytu w szpitalu.
• Jest całkowicie bezbolesny i bezinwazyjny.
• Biorcy, którym przeszczepiono komórki krwiotwórcze pobrane z krwi obwodowej
   dawcy zwykle szybciej regenerują się i szybciej wracają do zdrowia.
• Podczas separacji można pobrać kilkakrotnie więcej komórek krwiotwórczych niż
   podczas zabiegu w znieczuleniu ogólnym.

Wady

• Pobranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej wymaga podawania przez 5-6
   dni tzw. czynnika wzrostu w postaci zastrzyków, na które dawca musi się zgłaszać do
   kliniki dwa razy dziennie.
• Dawca może - podczas podawania czynnika wzrostu - odczuwać objawy przypomina-
   jące grypę: bóle kostne, dreszcze, ogólne rozbicie, może mieć podwyższoną
   temperaturę.

Dwoje dawców z Fundacji Urszuli Jaworskiej oddawało szpik kostny dwukrotnie.
Iwona i Michał oddawali szpik kostny podczas zabiegu w znieczuleniu ogólnym, a później drugi raz, podczas separacji komórek krwi.

Zapytaliśmy ich, która metoda - ich zdaniem - jest korzystniejsza dla dawcy i którą wybraliby, gdyby ponownie poproszono ich o oddanie szpiku.

Zdaniem dawcy:

Iwona: "Trudno powiedzieć jaką metodę wybrałabym, gdyby ponownie poproszono mnie o oddanie szpiku. Myślę, że wiele zależałoby przede wszystkim od mojego samopoczucia a także sytuacji zawodowej czy życiowej.
Zabieg pobrania szpiku w znieczuleniu ogólnym to zaledwie jeden dzień spędzony w szpitalu (niektórzy dawcy dwa dni) a więc nie musiałam poświęcić zbyt wiele i szybko mogłam wrócić do pracy. (już dwa dni po pobraniu szpiku pracowałam na wysokich obrotach).
Natomiast separacja komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej wymagała codziennego- i to dwukrotnie: odwiedzania kliniki, w której podawano mi czynnik wzrostu w postaci zastrzyku w ramię. Codziennie o 8.00 i 20.00 ( z dokładnością co 12 godzin) otrzymywałam lek Neupogen a codziennie rano wykonywano mi badanie morfologii krwi, by stwierdzić, czy wzrasta liczba komórek krwiotwórczych w mojej krwi obwodowej. Niestety w sobotę czy w niedzielę, nie mogłam sobie pospać lecz musiałam biec do kliniki, ale z drugiej strony - ja, absolutny śpioch- mogłam w końcu ujrzeć, jak rodzi się wiosna i jak pachną wiosenne, wczesne ranki.
A pachniały cudownie. Chyba polubiłam nawet to wczesne wstawanie.
Zabieg separacji przeprowadzono w ciągu dwóch dni, a więc były to dwa kolejne dni gdy musiałam zrezygnować z pracy a z pewnością nie każdy dawca mógłby sobie na to pozwolić.Ale z drugiej strony, separacja nie wymaga pobytu na sali operacyjnej, tej całej szpitalnej atmosfery, która nie każdemu przypadnie do gustu, nie ma znieczulenia ogólnego i trudów wybudzania się z narkozy, nie ma tego całego operacyjnego zespołu, który mógłby przerazić czasami, więc jeśli ktoś po prostu boi się szpitala i zabiegów, z pewnością powinien wybrać separację -jako metodę nieinwazyjną. Jedyna ingerencja to wkłucie dwóch wenflonów (no i wcześniej czynnik wzrostu).
Myślę, że każdy dawca, w zależności od sytuacji życiowej, wybierze metodę w danym momencie -najbardziej korzystną -dla siebie.
Jedno jest pewne: zarówno separacja jak i pobranie szpiku to zabiegi bezbolesne, bezpieczne dla dawcy i w wypadku obu zabiegów organizm dawcy regeneruje się w jednakowym tempie. Przeszłam obydwa te zabiegi i z pewnością trudno byłoby mi zdecydować, który wybrać, gdyby mnie o to poproszono ponownie. To już bardzo indywidualna kwestia. Uzależniona od sytuacji życiowej dawcy w danym momencie."

Michał: "Tak więc rozpatrzmy hipotetyczną sytuację: mam ponownie oddać szpik i mogę sobie wybrać metodę (punkcja w narkozie lub separacja)...
Różnej maści są "za i przeciw". Każda z metod ma swoje wady i zalety.
I tak pierwsza z nich wiąże się z narkozą, co zazwyczaj nie jest najprzyjemniejsze i niesie ze sobą pewne zagrożenia.
Alternatywą jest separacja; najpierw tydzień przyjmowania preparatu uwalniającego komórki krwiotwórcze, następnie ok. 3,5 godziny bezruchu podczas właściwej separacji. Najważniejszy, rzecz jasna dla mnie, jest czas, który będę musiał na to poświęcić. Punkcja zabrała mi dwie doby w szpitalu; separacja kilka godzin w sumie. Chciano, co prawda, położyć mnie do szpitala na czas podawania czynnika uwalniającego (czyli leku zwiększającego ilość komórek krwiotwórczych krążących we krwi obwodowej), jednak na to się nie zgodziłem - nie pozwalał mi tryb zajęć na uczelni.
Słyszałem także, że ten preparat powoduje ogólne osłabienie i uczucie zmęczenia - takich objawów jednak u siebie nie stwierdziłem.
Podsumowując: pomimo całej, że odważę się tak powiedzieć, "upierdliwości" metody separacji komórek z krwi obwodowej, zdecydowałbym się właśnie na nią (chyba, że tym razem nie dałoby się ominąć tygodniowych "wakacji" w szpitalu).

Jeśli uważasz, że te informacje nie są dla Ciebie wyczerpujące, jeśli masz jakieś pytania czy wątpliwości napisz na adres: iwona@fundacjauj.pl a my postaramy się odpowiedzieć na wszystkie Twoje pytania.

Przeczytaj także "Informacje dla dawców"

Opracowanie:
Iwona Świerczek-Bażańska
Konsultacja Medyczna:
lek.med. Dominik Turkiewicz, Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu