szpik osoby zdrowej

szpik osoby chorej

Co to jest białaczka?
W jakim celu przeprowadza się przeszczepy szpiku?
Co to jest szpik kostny?
Jak dokonuje się przeszczepu szpiku?
Co dzieje się z chorym po przeszczepie?
Co to jest przeszczep przeciwko gospodarzowi?
Jakie rodzaje przeszczepów przeprowadza się u pacjentów?
Dlaczego tak bardzo ważne jest znalezienie dawcy szpiku?
Kto może być dawcą szpiku?
W jaki sposób pobiera się szpik kostny?
Co to jest pobranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej?
Co należy zrobić by zostać potencjalnym dawcą szpiku:
Co to jest Bank Dawców?
Fundacja Urszuli Jaworskiej
Kontakt
Podsumowanie

Co to jest białaczka?

Białaczka jest chorobą nowotworową rozpoznawaną w każdym wieku.
Nazwa tej choroby wiąże się z często (chociaż nie zawsze) występującym objawem - zwiększoną liczbą białych krwinek.
Dochodzi w jej przebiegu do powstawania w szpiku kostnym bardzo dużej ilości identycznych komórek o nieprawidłowym wyglądzie i upośledzonej funkcji.
Z drugiej strony dzielące się w sposób niekontrolowany komórki białaczkowe blokują czynność krwiotwórczą prawidłowego szpiku - nie powstają granulocyty, krwinki czerwone i płytki krwi co prowadzi do pojawienia się typowych objawów białaczki -osłabienia, bladości, nawracających ciężkich infekcji, skłonności do krwawień i siniaczenia, obecność drobnych punkcikowatych, fioletowoczerwonych wybroczyn na skórze.
W zależności od rodzaju występujących komórek nowotworowych, białaczki dzieli się na ostre, które szybko objawiają się klinicznie oraz białaczki przewlekłe, które mogą długo nie dawać objawów klinicznych a niekiedy zostają wykryte przypadkowo.
Każdy z tych dwóch typów białaczek dzieli się ponadto na szpikowe i limfatyczne.
Białaczka szpikowa powstaje, kiedy przemianie nowotworowej ulega młoda komórka, z której normalnie powstałyby granulocyty. Do białaczki limfatycznej prowadzi zaburzony rozwój młodych limfocytów.
Leczenie białaczek prowadzi się przy pomocy tzw. "chemioterapii", czyli leków niszczących komórki nowotworowe. W przypadku białaczek ostrych, leczenie musi być podjęte bezzwłocznie po ustaleniu rozpoznania; nie leczone zawsze prowadzą do śmierci. Podobnie, dość pilnie wdraża się odpowiednią terapię w przewlekłej białaczce szpikowej. Natomiast w przypadku przewlekłych białaczek limfatycznych, z wdrożeniem terapii wyczekuje się określonego stopnia zaawansowania.

W jakim celu przeprowadza się przeszczepy szpiku?

Przeszczepy szpiku przeprowadzane są najczęściej w ostrych białaczkach i w przewlekłej białaczce szpikowej.
Do przeszczepienia kwalifikowani są pacjenci, u których zastosowanie zwykłego leczenia jest niewystarczające. Dla takich pacjentów zabieg przeszczepienia szpiku kostnego jest jedyną nadzieją na trwałe wyleczenie z choroby. Wyniki przeszczepienia różnią się w zależności od rodzaju choroby, jej zaawansowania oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Co to jest szpik kostny?

Szpik kostny jest tkanką życia.
Znajduje się on wewnątrz ludzkich kości i cechuje go niezwykła aktywność. Każdego dnia wytwarza on miliony krwinek. Są to erytrocyty (czerwone krwinki), leukocyty (białe krwinki) oraz płytki krwi (zwane trombocytami). Zawiera on także tzw. komórki macierzyste i choć stanowią one jedynie 0,1% wszystkich komórek są bardzo ważne. Część z nich ma zdolność samoodtwarzania , część, dzieląc się daje początek nowym generacjom komórek, z których ostatecznie powstają dojrzałe krwinki. Dorosły człowiek posiada około 5-ciu litrów szpiku. Niestety , czasami zdarza się , iż szpik choruje. Tak jest np. w wypadku białaczki. Chory szpik kostny "wypycha" do krwi ogromne ilości niedojrzałych białych krwinek lub odmawia produkcji krwinek czerwonych, płytek krwi lub krwinek białych. We krwi chorego zaczyna krążyć coraz więcej chorych krwinek, a liczba zdrowych - zdolnych przenosić tlen i bronić organizm przed infekcjami-jest coraz mniejsza.
Leczenie chorób szpiku nie jest łatwe. Niekiedy jedynym potencjalnie skutecznym sposobem leczenia jest przeszczepienie szpiku kostnego. Przeszczepy szpiku kostnego przeprowadza się w leczeniu wielu chorób, min: w leczeniu chorób rozrostowych układu krwiotwórczego ( np.białaczka), w ziarnicy złośliwej, chłoniakach złośliwych oraz szpiczaku mnogim, w niedokrwistości aplastycznej, w nowotworach piersi, w raku jajnika i innych nowotworach, jak również u małych dzieci z wrodzonymi zaburzeniami funkcji szpiku (np. ciężkie złożone niedobory odporności, wrodzone zaburzenia przemiany materii - choroby spichrzeniowe).

Jak dokonuje się przeszczepu szpiku?

Przeszczepianie szpiku polega na dożylnym podaniu komórek krwiotwórczych choremu, które później wraz z krwią, trafiają do jam szpikowych kości. Zabieg ten trwa kilka godzin i wygląda jak zwykła kroplówka. Ale kroplówka, która decyduje o życiu człowieka.
Dzieje się tak dlatego, ponieważ własny szpik chorego przed podaniem szpiku obcego, musi zostać zniszczony. W ten sposób chory zostaje całkowicie pozbawiony układu odpornościowego i jest bezbronny wobec najmniejszych nawet infekcji. Proces ten nazywany jest fachowo ablacją szpiku i ma na celu zniszczenie przede wszystkim komórek nowotworowych, ale również własnego "chorego" szpiku pacjenta.
By do tego doprowadzić stosuje się napromieniowanie całego ciała oraz leki cytotoksyczne. Ta brutalna ingerencja w organizm człowieka powoduje ciężkie ale na szczęście odwracalne objawy uboczne. Najczęściej są to silne wymioty, wypadanie włosów, utrata smaku, zaburzenie koordynacji ruchów, zapalenie spojówek i zapalenie skóry i wiele innych, przykrych dla pacjenta objawów. Leczenie przygotowawcze jest dość trudne do przetrwania dla pacjenta ale niestety konieczne . Stanowi warunek do podjęcia zabiegu przeszczepu szpiku kostnego.

Co dzieje się z chorym po przeszczepie?

Chory po przeszczepie musi przebywać w całkowitej izolacji, żyjąc w jałowym środowisku. Nawet podawany pokarm musi być wyjałowiony. Pacjent przebywa w pokoju, w którym powietrze zostaje wysterylizowane, przepuszczane jest przez specjalne filtry zatrzymujące bakterie, wirusy i grzyby.
Personel zawsze musi zakładać całkowicie sterylną odzież, maski i rękawiczki, a kontakt z pacjentem jest ograniczony do minimum.
Mimo to infekcje ze zdwojoną siłą atakują bezbronny organizm. Bardzo często bakterie, wirusy czy grzyby żyjące w organizmie biorcy, w normalnych warunkach niegroźne, teraz stają się najgorszym przeciwnikiem. Najczęściej są to gronkowce i inne bakterie, wirusy cytomegalii opryszczki, półpaśca, adenowirusy, drożdżaki i grzyb o nazwie aspergillus.
Dlatego też biorca przez długi czas po przeszczepie musi przyjmować antybiotyki, leki przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe.

Co to jest choroba przeszczep "przeciwko gospodarzowi"?

Nowe, białe krwinki pojawiające się we krwi pacjenta są sygnałem, iż szpik po przetoczeniu zasiedlił przestrzenie szpikowe i rozpoczął się proces odtwarzania prawidłowej populacji komórek krwi. Następuje on najczęściej 2-4 tygodnie od momentu podania kroplówki ze szpikiem. W tym okresie najpoważniejszym zagrożeniem jest choroba zwana "chorobą przeszczep przeciwko gospodarzowi". Szpik dawcy "odkrywa" iż znajduje się w obcym organizmie i postanawia się bronić.
To tak jakby szpik chciał "odrzucić" odrzucił organizm, w którym nagle się znalazł.
Niezależnie od zawsze prowadzonej profilaktyki tego powikłania "choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi" występuje u dużej części chorych i ma różny przebieg. Zdarza się niestety, że może stać się przyczyną śmierci pacjenta. Dlatego też w wypadku wystąpienia tej choroby, pacjent musi przyjmować dodatkowe leki immunosupresyjne (osłabiające odporność), w tym często duże dawki sterydów.
Czasami "choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi" przyjmuje postać przewlekłą i występuje przez całe życie pacjenta. Może się okresowo zaostrzać lub przebiegać progresywnie.
Najczęściej jednak, dzięki odpowiedniemu leczeniu, "chorobę przeszczep przeciwko gospodarzowi" można skutecznie powstrzymać, przeszczepione komórki dawcy stają się tolerancyjne w stosunku do tkanek biorcy, a chory powoli wraca do normalnego życia.

Jakie rodzaje przeszczepów przeprowadza się u pacjentów?

Przeszczepy szpiku kostnego dzielą się na dwa rodzaje:
Autologiczne - kiedy choremu podaje się jego własny szpik.
Jednym słowem, pacjent jest jednocześnie dawcą i biorcą szpiku.
W tym wypadku przeszczepienie szpiku umożliwia podanie bardzo wysokich dawek leków (megachemioterapia), które mają zniszczyć komórki nowotworowe.
Szpik pobiera się przed megachemioterapią w okresie "remisji" choroby, czyli wtedy, kiedy dostępnymi metodami nie wykrywamy komórek nowotworowych.
Potocznie mówimy wtedy o "cofnięciu się" choroby.
Podane leki niszczą rezydualne komórki nowotworowe ale również powodują trwałe uszkodzenie pozostałego szpiku.
Wtedy też ponownie przetacza się choremu jego własny , prawidłowo funkcjonujący szpik, pobrany w czasie remisji.

Allogeniczne - gdy szpik pochodzi od innej osoby - dawcy rodzinnego lub nie spokrewnionego.
W tym przypadku , przed zabiegiem transplantacji, pacjent również otrzymuje bardzo wysokie dawki leków, a czasem dodatkowo wykonuje się napromieniowanie całego ciała.
Takie leczenie, po pierwsze niszczy szpik kostny pacjenta i jego układ odpornościowy umożliwiając przyjęcie obcego szpiku, a ponadto również niszczy komórki nowotworowe.
Pierwszy przeszczep allogeniczny od dawcy niespokrewninego przeprowadzono w Polsce w 1997 roku, a jego biorcą była Urszula Jaworska, twórczyni największego w Polsce Banku Dawców Szpiku Kostnego działającego przy Fundacji Jej imienia.

Dlaczego tak bardzo ważne jest znalezienie dawcy szpiku?

Ponieważ szpiku kostnego nie da się wytworzyć poza ludzkim organizmem. Aby leczyć chorego przeszczepem szpiku konieczne jest znalezienie odpowiedniego dawcy, człowieka, który bezinteresownie zechce pomóc drugiemu człowiekowi, i podzielić się z nim swoim życiem i zdrowiem. Oddawanie szpiku , tak jak krwiodawstwo, jest honorowe i zupełnie bezpieczne dla dawcy. Pobrany szpik kostny regeneruje się w ciągu kilku tygodni, i można go oddawać wielokrotnie w ciągu całego życia.

Kto może być dawcą szpiku?

Dawcą szpiku może zostać każdy zdrowy człowiek w wieku od 18 do 50 lat. Nie może on być nosicielem wirusa HIV, WZW B i C i nie mógł też w przeszłości chorować na żółtaczkę pokarmową, gruźlicę, choroby hematologiczne i onkologiczne. Potencjalny dawca szpiku , po podjęciu decyzji zostaje zaproszony na badania. Badanie to jest bardzo proste: polega na pobraniu próbki krwi. Następnie dane genetyczne dawcy, tzw. antygeny zgodności tkankowej (HLA) zostają umieszczone w Banku Dawców Szpiku Kostnego. Jeśli okaże się, iż osoba chora poszukująca dawcy szpiku ma antygeny zgodności tkankowej takie same jak dawca, zostanie on poproszony o oddanie szpiku.
Szpik kostny można oddać tylko i wyłącznie HONOROWO i bezinteresownie. Dawca i biorca co najmniej przez rok pozostają sobie nieznani. Po tym okresie na życzenie obu stron, może dojść do ujawnienia ich danych a tym samym do spotkania, w obecności rejestru reprezentującego dawcę i ośrodka , który przeprowadził transplantację

W jaki sposób pobiera się szpik kostny?

Szpik kostny pobierany jest na sali operacyjnej, w znieczuleniu ogólnym lub nadoponowym, metodą wielokrotnych nakłuć okolicy tylnej górnej krawędzi kości biodrowej. Po wkłuciu igły do jamy szpikowej odsysa się szpik kostny w objętości do 5 ml. Zwykle po zabiegu pozostaje kilka śladów po nakłuciach na skórze po każdej stronie pleców w okolicy pośladków. Całkowita objętość pobranego szpiku zależy każdorazowo od sytuacji klinicznej i określa ją przede wszystkim waga biorcy (pod uwagę brana jest również waga dawcy, liczba komórek w pobranym szpiku).
Średnio pobiera się około 1000 ml szpiku, rzadko więcej niż 1500 ml. Zabieg trwa zazwyczaj 45 - 90 minut. Szpik pobierany jest do specjalnego pojemnika z płynem przeciwkrzepliwym.
Po pobraniu jest filtrowany i następnie poddany dalszej obróbce, jeśli jest to potrzebne.
Zwykle kilkanaście dni przed planowanym pobraniem szpiku dawca zgłasza się do stacji krwiodawstwa, gdzie pobierana jest od niego krew do autotransfuzji (około 400 ml).
Zostanie ona podana dawcy po zakończeniu pobrania szpiku.
Organizm dawcy całkowicie regeneruje się w okresie kilku tygodni po zabiegu.
Już następnego dnia po zabiegu pobrania szpiku, dawca może wrócić do swoich codziennych zajęć.
Dawcami zostają nawet małe dzieci.

Co to jest pobranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej?

Inną metodą uzyskania komórek krwiotwórczych jest pobranie ich z krwi obwodowej. Wcześniej jednak dawca musi zostać odpowiednio "przygotowany" do zabiegu.
Otrzymuje on przez kilka dni lek (Filgastrin, Neupogen) zwiększający liczbę komórek krwiotwórczych w krwi obwodowej. Lek podaje się raz lub dwa razy dziennie (w odstępie 12 godzin), podskórnie. Następnie komórki krwiotwórcze są pobierane z krwi obwodowej w trakcie procedury nazywanej aferezą. Zabieg ten jest wykonywany w specjalistycznym ośrodku przy użyciu separatora komórkowego i nie wymaga znieczulenia ogólnego. Krew pobierana jest w sposób ciągły z jednej żyły i mieszana jest poza ustrojem z płynem przeciwkrzepliwym.
Następnie w separatorze komórkowym oddzielane są komórki krwiotwórcze, a krew pozbawiona tych komórek wraca do dawcy przez igłę umieszczoną w drugiej żyle.
Zwykle do aferezy zakładane są dwie igły (wenflony) do żył w lewym i prawym dole łokciowym. Z technicznego punktu widzenia jest to dokładnie taki sam zabieg jak standardowe pobieranie płytek krwi wykonywane rutynowo w stacjach krwiodawstwa. Różnica polega właściwie na tym jaki rodzaj komórek ulega oddzieleniu. Zwykle jest konieczne wykonanie dwóch aferez w ciągu dwóch kolejnych dni. Sam zabieg nie wymaga znieczulenia ogólnego.

Co należy zrobić by zostać potencjalnym dawcą szpiku:

Prosimy o kontakt z Fundacją Urszuli Jaworskiej- największym w Polsce Bankiem Dawców Szpiku Kostnego pod nr. tel: 0-22 870-05-21. Deklarację przystąpienia do Banku Dawców znajdziesz również na naszej stronie. Wypełnioną deklarację należy przesłać na adres Fundacji
( Warszawa, ul. Międzynarodowa 61) a następnie oczekiwać na zaproszenie na badania krwi. Można też z wypełnioną deklaracją udać się bezpośrednio do jednego z laboratoriów przeprowadzających badania genetyczne.
Badania te są bezpłatne. Ich koszty pokrywa Fundacja.
Polegają na pobraniu niewielkiej próbki krwi.
Następnie dane genetyczne dawcy zostaną umieszczone w Rejestrze Dawców Szpiku. Od tej chwili, dane genetyczne dawcy-w zakodowanej formie - mogą być udostępnianie ośrodkom transplantacyjnym na całym świecie, a tym samym dawca może zostać poproszony o oddanie szpiku.

Co to jest Bank Dawców?

Banki Dawców Szpiku Kostnego stanowią bazę danych, w której umieszczone zostają informacje na temat tzw. :antygenów zgodności tkankowej dawców (HLA). Antygeny to miejsca lub substancje w komórce, stymulujące wytwarzanie przeciwciał. Badania zgodności tkankowej HLA w I-szej klasie, to najniższy stopień doboru dawcy i biorcy, który wystarcza do włączenia dawcy do rejestru.
Dane te są prawnie chronione a udostępniane zostają na prośbę ośrodków transplantacyjnych poszukujących dawców szpiku dla pacjentów a także dla chorych i ich rodzin.
Znalezienie odpowiedniego dawcy jest bardzo trudne. Jego antygeny zgodności tkankowej muszą być identyczne lub bardzo podobne do antygenów pacjenta. Dzięki nim organizm odróżnia własne komórki od wrogich komórek wirusów i bakterii. Pierwsze z nich akceptuje , drugie zabija. Gdyby choremu przeszczepiono szpik od osoby niezgodnej genetycznie, jego organizm rozpozna przeszczep jako wroga. Wtedy chory może umrzeć.
Prawdopodobieństwo znalezienia dawcy wynosi jak 1:25 000. To jak szukanie igły w stogu siana. Niemniej jednak niektóre kombinacje genetyczne antygenów powtarzają się i dzięki temu możliwe jest znalezienie człowieka genetycznie podobnego do chorego. Każdy naród ma charakterystyczne kombinacje genetyczne. Dlatego tez najłatwiej byłoby znaleźć polskiego dawcę dla polskiego chorego.
Każdy dawca, którego dane genetyczne znajdują się w Banku Dawców otrzymuje swój numer identyfikacyjny i tylko w tej formie informacje o nim przekazywane są do ośrodków transplantacyjnych. Nad bezpieczeństwem danych dawców czuwa Rejestr i on jest za nie odpowiedzialny i nie może ich udostępniać bez uzasadnienia.

Fundacja Urszuli Jaworskiej

Fundacja Urszuli Jaworskiej jest największym-pod względem liczby zarejestrowanych osób - Bankiem Dawców Szpiku Kostnego w Polsce. Obecnie zrzesza on ponad 11 200 dawców.
Jest także jedynym rejestrem w kraju, który na swym koncie ma już kilka udanych przeszczepów szpiku kostnego pochodzącego od dawców zarejestrowanych w Fundacji a wciąż dobierani są kolejni zgodni genetycznie polscy dawcy dla chorych na całym świecie.
Głównym celem działalności Fundacji Urszuli Jaworskiej jest szeroko pojęta pomoc dla ludzi chorych na białaczkę i inne nowotwory krwi, prowadzenie akcji edukacyjnych i informacyjnych w prasie, radio i telewizji na temat tworzenia Banków Dawców Szpiku oraz przeszczepów szpiku kostnego a przede wszystkim, pozyskiwanie potencjalnych dawców szpiku.

Kontakt

Fundacja Urszuli Jaworskiej Bank Dawców Szpiku Kostnego
Ul. Międzynarodowa 61 03-922 Warszawa
tel: 0-22 870-05-21
office@fundacjauj.pl
register@fundacjauj.pl

Podsumowanie

Transplantacja szpiku kostnego jest dla wielu pacjentów jedynym zabiegiem ratującym życie. Niestety dawcę rodzinnego zgodnego genetycznie może mieć zaledwie 25-30% potrzebujących chorych. Dla pozostałych pacjentów dużą szansą na przeprowadzenie tego zabiegu jest znalezienie nie spokrewnionego zgodnego genetycznie dawcy.
Prawdopodobieństwo znalezienia dawcy zgodnego nie spokrewnionego jest tym większe im większy jest rejestr dawców. To znaczy im więcej jest chętnych do oddania szpiku tym więcej chorych można uratować. W krajach gdzie rejestry liczą kilkaset tysięcy i więcej potencjalnych dawców prawdopodobieństwo znalezienia dawcy zgodnego sięga 40%. I dlatego tak ważne jest aby nasze polskie rejestry dawców gromadziły jak najwięcej chętnych do oddania szpiku. Faktem mało popularnym i wstydliwym, jest to, że w kraju liczącym prawie 40 milionów mieszkańców rejestry potencjalnych dawców szpiku liczą około 15-16 tys. dawców. ( Na świecie jest zarejestrowanych prawie 8 milionów dawców, w samych Stanach Zjednoczonych około 4 milionów ).
Jest faktem, że do tej pory ,większość transplantacji od dawców nie spokrewnionych mogła być wykonana w Polsce dzięki dawcom znalezionym za granicą. I to trzeba zmienić.
Sytuacja zmieni się tym szybciej im więcej będzie chętnych do oddania szpiku.

Opracowanie:
Iwona Świerczek-Bażańska
Konsultacja medyczna:
Lek.med. Dominik Turkiewicz. Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej we Wrocławiu